Co nowego w medycynie i zdrowiu? Przegląd z dni 3–11 października 2026

Co tydzień przeglądamy nowe badania z czołowych czasopism medycznych i wybieramy te, które mają znaczenie dla dietetyków, psychologów, fizjoterapeutów, trenerów i ich klientów. W tym wydaniu: pierwsza globalna „mapa bólu” zbudowana na danych 6,1 mln osób, marihuana i sen, prosty sposób na mniej słodzonych napojów u dzieci, modny suplement „na mitochondria” pod lupą, nowy lek na otyłość w cukrzycy typu 2 oraz dwa badania, o których w tym tygodniu mówiło się najwięcej — o tłuszczach trans z nabiału i o treningu interwałowym po siedemdziesiątce. Przy każdym badaniu piszemy, co dokładnie sprawdzono, co wyszło i co z tego wynika w praktyce.

1. Globalna mapa bólu: 6,1 mln osób, 118 krajów

Co zbadano. Zespół z Uniwersytetu McGill połączył dane z 902 badań populacyjnych, w których łącznie 6 125 459 osób ze 118 krajów opisywało, czy i gdzie odczuwa ból. Na tej podstawie powstały pierwsze globalne „siatki centylowe” bólu — podobne do tych, którymi lekarze oceniają wzrost dzieci — oraz otwarta platforma, na której można porównać własne dane z normą światową. ^[1]

Co wyszło. Częstość bólu wahała się od około 2% (ból twarzy) do około 40% (ból pleców). Kobiety zgłaszały ból częściej niż mężczyźni we wszystkich 11 badanych lokalizacjach (ryzyko wyższe o 8% do 83%). Ból narastał najszybciej przed 55. rokiem życia. Wbrew dotychczasowym szacunkom najstarsze osoby w krajach najbiedniejszych miały ból znacznie częściej niż w najbogatszych — różnica wynosiła 30,6 punktu procentowego. Około 18,3% obciążenia bólem dało się przypisać trzem czynnikom, na które można wpływać: paleniu, otyłości i niskiemu dochodowi — od 12,6% w Afryce Subsaharyjskiej do 27,1% w Europie Wschodniej, czyli w naszej części świata. ^[1]

Ból pleców≈ 40%

Ból twarzy≈ 2%

Część bólu związana z paleniem, otyłością i niskim dochodem — Europa Wschodnia27,1%

To samo — średnio na świecie18,3%

Po ludzku: ból pleców to najczęstsza dolegliwość na świecie, a w Europie Wschodniej ponad jedna czwarta bólu wiąże się z czynnikami, które da się zmienić. Dla fizjoterapeutów i trenerów to argument, że praca nad masą ciała i rzuceniem palenia jest częścią leczenia bólu, a nie dodatkiem.

2. Marihuana a sen: gorszy sen, choć badani go tak nie odczuwali

Co zbadano. Naukowcy z Northwestern University przeanalizowali dane 1266 osób z amerykańskiego badania CARDIA, obserwowanych od młodości przez 35 lat. Używanie marihuany liczono w „latach używania” (jeden rok = 365 dni używania). Sen mierzono na dwa sposoby: obiektywnie — opaską na nadgarstek noszoną przez 7 dni — i subiektywnie, kwestionariuszem jakości snu PSQI. Średni wiek w chwili pomiaru snu wynosił 60,7 roku. ^[2]

Co wyszło. Każdy kolejny rok używania marihuany wiązał się z większą szansą na niską efektywność snu, czyli przesypianie mniej niż 85% czasu spędzonego w łóżku (o 10%), na bardziej niespokojny, „poszarpany” sen (o 4%) i na długie wybudzenia w nocy (o 21%). Osoby, które paliły w ostatnim miesiącu, w porównaniu z tymi, które nigdy nie paliły, miały ponad trzykrotnie większą szansę na wybudzenia trwające łącznie co najmniej 30 minut (OR 3,23) i ponad czterokrotnie większą na spanie dłużej niż 8 godzin (OR 4,60). Co ważne, badani nie oceniali swojego snu gorzej — kwestionariusz nie wykazał różnic. ^[2]

Po ludzku: marihuana bywa polecana „na sen”, ale w pomiarach sen osób, które ją palą, był gorszy — tylko one same tego nie zauważały. To badanie obserwacyjne, więc nie dowodzi, że to marihuana psuje sen. Psychologom i terapeutom snu daje jednak ważny sygnał: przy problemach ze snem warto zapytać o używki, nawet jeśli klient uważa, że „po trawce śpi lepiej”.

3. Mniej słodzonych napojów u dzieci: 12 zajęć i mierzalny efekt po roku

Co zbadano. W 11 klubach Boys & Girls Club w stanie Massachusetts przetestowano program H2GO! — 12 grupowych zajęć w ciągu 6 tygodni, prowadzonych przez przeszkolonych pracowników klubów. Dzieci w wieku 8–13 lat i ich rodzice uczyli się zastępować słodzone napoje wodą, m.in. przez wspólne zadania i historie tworzone przez same dzieci. Kluby losowo przydzielono do programu albo do zwykłych zajęć. Wzięło w nim udział 437 dzieci, z których 16,9% miało nadwagę, a 36,8% otyłość. ^[3]

Co wyszło. Po 12 miesiącach wskaźnik BMI dopasowany do wieku i płci (z-score) spadł w grupie programu o 0,11, a w grupie porównawczej wzrósł o 0,08. Różnica między grupami — 0,19 — była istotna statystycznie. Ciekawe: badanie nie wykazało istotnych różnic w deklarowanym piciu słodzonych napojów i wody. ^[3]

Po ludzku: krótki program, prowadzony nie przez lekarzy, tylko przez przeszkolonych opiekunów, zahamował przybieranie na wadze u dzieci. Efekt jest niewielki, ale widoczny po roku. Dla dietetyków dziecięcych i pedagogów to wskazówka, że praca w grupie i z rodzicami ma sens, nawet gdy dzieci nie potrafią dokładnie opisać, ile piją.

4. Urolityna A: modny suplement nie poprawił pracy naczyń

Co zbadano. Urolityna A to substancja, którą bakterie jelitowe wytwarzają z polifenoli (np. z granatu czy orzechów włoskich). Jest reklamowana jako wspierająca „odnowę mitochondriów”. Naukowcy z Uniwersytetu Oklahomy podawali 50 osobom w wieku 40–64 lat z otyłością (średnie BMI 38,3) 1000 mg urolityny A albo placebo przez 4 tygodnie, w badaniu podwójnie zaślepionym. ^[4]

Co wyszło. Główny wskaźnik — rozszerzanie się tętnicy ramiennej po ucisku (FMD), które pokazuje, jak dobrze pracują naczynia — nie różnił się między grupami (zmiana o 1,3% vs 0,3%). Nie poprawiły się też inne pomiary krążenia obwodowego. Jedyną różnicą była większa reakcja przepływu krwi w mózgu podczas zadań, ale wyniki samych zadań się nie zmieniły. Suplement był dobrze tolerowany. ^[4]

Po ludzku: po miesiącu urolityna A nie poprawiła stanu naczyń u osób z otyłością. Gdy klient pyta, czy warto ją kupić „na serce”, uczciwa odpowiedź brzmi: na razie nie ma na to dowodów. Badanie było małe i krótkie, więc nie przesądza sprawy na zawsze.

5. Ruch dzieci na świetlicach: sama polityka nie wystarczy, wdrożona — działa

Co zbadano. W Australii 197 placówek opieki przed i po lekcjach (odpowiednik naszych świetlic) losowo przydzielono do programu Activated OSHC albo do zwykłej pracy. Program polegał na szkoleniu online dla personelu i dobrowolnej akredytacji — placówki dostawały ją, gdy dostosowały zasady do krajowych zaleceń dotyczących ruchu i czasu przed ekranem. ^[5]

Co wyszło. Akredytację w ciągu roku zdobyło 48% placówek z grupy programu. W analizie wszystkich placówek program nie zwiększył ani przestrzegania zaleceń, ani aktywności dzieci. Personel częściej jednak zachęcał dzieci do ruchu, a sprzętu sportowego było więcej. W placówkach, które naprawdę wdrożyły zmiany i zdobyły akredytację, szansa na spełnienie wszystkich zaleceń była ponad 7 razy większa niż w grupie kontrolnej, a dzieci więcej się ruszały przed lekcjami. ^[5]

Po ludzku: samo zaproponowanie placówce lepszych zasad niewiele zmienia — działa dopiero ich wdrożenie przez ludzi, którzy pracują z dziećmi. Dla trenerów i pedagogów, którzy współpracują ze szkołami, to argument, żeby szkolić personel, a nie tylko wysyłać zalecenia.

6. Retatrutyd w cukrzycy typu 2: badanie TRIUMPH-2 i komentarze w The Lancet

Co zbadano. Retatrutyd to eksperymentalny lek, który działa jednocześnie na trzy receptory hormonów (GIP, GLP-1 i glukagonu). W badaniu TRIUMPH-2 1152 dorosłe osoby z cukrzycą typu 2 i nadwagą lub otyłością przyjmowały raz w tygodniu retatrutyd w dawce 4, 9 lub 12 mg albo placebo przez 80 tygodni. Wyniki opublikowano w The Lancet, a 10 października ukazał się tam komentarz Jensa Juula Holsta — jednego z odkrywców działania GLP-1 — oraz osobny tekst o tym, jak indywidualnie dobierać leczenie podtrzymujące po schudnięciu na tirzepatydzie. Badanie sfinansował producent leku. ^{[6] [7] [8]}

Co wyszło. Średni spadek masy ciała wyniósł 12,7%, 19,1% i 20,8% dla kolejnych dawek wobec 4% w grupie placebo — gdy liczyć osoby, które przyjmowały lek zgodnie z planem. Gdy liczyć wszystkich uczestników, niezależnie od przerwania leczenia, wyniki były niższe: 11,9%, 16,8% i 18,8% wobec 5,1%. Hemoglobina glikowana HbA1c spadła o 1,4–1,5 punktu wobec 0,45 w grupie placebo. Najczęstsze były dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, głównie przy zwiększaniu dawki; leczenie z powodu działań niepożądanych przerwało 8–12% osób przy wyższych dawkach wobec 5% przy placebo. ^[9]

Placebo−4%

Retatrutyd 4 mg−12,7%

Retatrutyd 9 mg−19,1%

Retatrutyd 12 mg−20,8%

Po ludzku: nowa generacja leków na otyłość działa coraz mocniej także u osób z cukrzycą, u których schudnąć jest zwykle trudniej. Lek nie jest jeszcze dopuszczony do sprzedaży. Dla dietetyków najważniejszy jest drugi wątek z The Lancet: co po zakończeniu kuracji. Utrzymanie efektu wymaga planu — i to jest miejsce na pracę dietetyka, psychodietetyka i trenera.

Szeroko komentowane w tym tygodniu

Dwa kolejne badania ukazały się wcześniej, ale w tym tygodniu trafiły do mediów naukowych i wywołały najwięcej dyskusji.

Tłuszcze trans z nabiału nie zwiększały ryzyka chorób serca

Co zbadano. Zespół z udziałem Uniwersytetu w Reading zebrał 22 badania: 10 badań z randomizacją, w których ludzie jedli nabiał o podwyższonej zawartości naturalnych tłuszczów trans (od 1,3 do 13,2 g dziennie), i 12 wieloletnich badań obserwacyjnych, w których mierzono te tłuszcze we krwi. ^[10]

Co wyszło. W badaniach z randomizacją naturalne tłuszcze trans z nabiału nie zmieniały istotnie poziomu lipidów we krwi. W badaniach obserwacyjnych ich wyższy poziom nie wiązał się z częstszymi chorobami serca, udarem, zgonem z przyczyn sercowo-naczyniowych ani cukrzycą typu 2. ^[10]

People hear the words ‘trans fats’ and assume the worst.

Po ludzku: tłuszcze trans z przemysłowo utwardzanych olejów nadal są szkodliwe — to się nie zmieniło. Ale niewielkie ilości naturalnych tłuszczów trans z mleka, jogurtu czy masła nie wyglądają na problem. Dietetyk nie musi straszyć klientów nabiałem z tego powodu.

Trening interwałowy po siedemdziesiątce: mniej tłuszczu, mięśnie zostają

Co zbadano. Na Uniwersytecie Sunshine Coast w Australii 123 zdrowe osoby w średnim wieku 72 lat ćwiczyły przez 6 miesięcy trzy razy w tygodniu po 45 minut pod okiem trenerów — w jednej z trzech grup: trening interwałowy o wysokiej intensywności (HIIT), umiarkowany albo lekki. ^[12]

Co wyszło. Zarówno trening interwałowy, jak i umiarkowany zmniejszyły ilość tkanki tłuszczowej bardziej niż lekki. Przy treningu umiarkowanym ubyło jednak trochę mięśni, a przy interwałowym masa mięśniowa się utrzymała. Autorzy zaznaczają, że zmiany tłuszczu brzusznego były niewielkie i nie wiadomo, czy mają znaczenie kliniczne. ^[12]

Po ludzku: intensywny trening nie jest zarezerwowany dla młodych. U zdrowych seniorów, pod opieką trenera, pomagał tracić tłuszcz bez utraty mięśni — a mięśnie w starszym wieku chronią przed upadkami i niesamodzielnością.

Jak wykorzystać te badania w pracy z klientami

1. Dietetycynie polecaj urolityny A „na naczynia” bez dowodów; nie demonizuj nabiału z powodu naturalnych tłuszczów trans; przygotuj klientów na leki inkretynowe — i na życie po nich.
2. Psycholodzy i terapeuci snupytaj o marihuanę przy problemach ze snem, nawet gdy klient ocenia swój sen dobrze.
3. Fizjoterapeuci i trenerzyból pleców to najczęstszy ból na świecie, a co czwarty jego przypadek w naszym regionie wiąże się z czynnikami, które da się zmienić. U seniorów nie bój się interwałów — pod nadzorem.
4. Pedagodzy i osoby pracujące z dziećmikrótkie programy grupowe z udziałem rodziców działają, a zalecenia działają dopiero wtedy, gdy ktoś je wdroży na miejscu.